Orkney ligt vlak ten noorden van het Schotse vasteland, aan de andere kant van de Pentland Firth. De eilandengroep bestaat uit tientallen eilanden, waarvan Mainland het grootste is. Het landschap is overwegend open en glooiend, met groene weilanden, lage heuvels en een kustlijn waar beschutte baaien en hoge kliffen elkaar afwisselen.
De eilanden hebben een geschiedenis die duizenden jaren teruggaat. Op Mainland zijn verschillende prehistorische nederzettingen, steencirkels en grafkamers bewaard gebleven. Ook de latere Noorse overheersing heeft sporen achtergelaten, onder andere in plaatsnamen en historische gebouwen.
Kirkwall en Stromness zijn de belangrijkste plaatsen op Mainland. Vanuit deze plaatsen en de omliggende havens zijn verschillende kleinere eilanden bereikbaar. Orkney is geschikt voor reizigers die belangstelling hebben voor geschiedenis, natuur en het leven op de eilanden, zonder dat daarvoor lange bergwandelingen nodig zijn.
Mainland, Kirkwall en Stromness
Mainland vormt het centrum van Orkney. Het eiland heeft een afwisselend landschap met landbouwgrond, lage heuvels, meren en beschutte baaien. De afstanden zijn betrekkelijk klein en veel bezienswaardigheden zijn via het wegennet goed bereikbaar. Vanuit Mainland kun je bovendien verschillende andere eilanden bezoeken.
Kirkwall ligt aan de noordkust en is de grootste plaats van Orkney. Midden in het historische centrum staat de St Magnus Cathedral, een opvallende kathedraal van rode en gele zandsteen die in de twaalfde eeuw werd gebouwd. In de omliggende straten liggen winkels, cafés en historische gebouwen. Ook het Orkney Museum, gevestigd in een voormalig herenhuis, geeft een beeld van de lange geschiedenis van de eilandengroep.
Stromness ligt aan de westkant van Mainland. Het oude havenstadje bestaat uit smalle, kronkelende straten met stenen huizen die dicht langs het water staan. Vanuit de haven vertrekken veerboten naar het Schotse vasteland. In het Stromness Museum zijn onder andere voorwerpen te zien die verband houden met de zeevaart en de geschiedenis van Orkney.
Buiten de plaatsen bestaat Mainland grotendeels uit open landschap, met verspreide boerderijen en kleine dorpen. Langs de westkust liggen hoge kliffen en verschillende archeologische vindplaatsen. Door de korte afstanden zijn de historische plaatsen, natuurgebieden en kustlandschappen goed te combineren tijdens een verblijf op het eiland.
Het prehistorische Orkney
Orkney heeft een uitzonderlijk groot aantal overblijfselen uit de prehistorie. Vooral op het westelijke deel van Mainland liggen verschillende monumenten uit de steentijd, waarvan sommige meer dan vijfduizend jaar oud zijn. Een aantal daarvan behoort tot het UNESCO-werelderfgoed onder de naam Heart of Neolithic Orkney.
Skara Brae is een van de bekendste vindplaatsen. Deze nederzetting ontstond rond 3100 voor Christus en raakte later bedekt onder zand. Daardoor zijn de stenen huizen opvallend goed bewaard gebleven. Zelfs onderdelen van het interieur, zoals bedden, kasten en haarden, zijn nog herkenbaar.
Niet ver daarvandaan liggen de Ring of Brodgar en de Standing Stones of Stenness. Deze grote staande stenen maken deel uit van ceremoniële monumenten waarvan de precieze betekenis niet volledig bekend is. Ook Maeshowe, een grafkamer die rond 2800 voor Christus werd gebouwd, behoort tot de belangrijkste prehistorische bouwwerken van de eilanden. Tijdens de winterzonnewende kan het licht van de ondergaande zon via de toegangsgang de grafkamer bereiken.
De vindplaatsen liggen op betrekkelijk korte afstand van elkaar en zijn goed te combineren tijdens een bezoek aan Mainland. Voor sommige monumenten gelden beperkte toegangsmogelijkheden of is vooraf reserveren noodzakelijk. Het is daarom verstandig om de actuele bezoekersinformatie te controleren.
De kleinere eilanden van Orkney
Buiten Mainland telt Orkney tientallen kleinere eilanden, waarvan een deel bewoond is. Sommige liggen op korte vaarafstand, terwijl andere wat meer reistijd vragen. De verschillen zijn opvallend: van open landbouwgebieden en kleine dorpen tot steile kliffen en vrijwel onbewoonde kustlandschappen.
Hoy, ten zuiden van Mainland, heeft een ruiger landschap dan de meeste andere Orkney-eilanden. Het eiland kent hogere heuvels, heidevelden en indrukwekkende kliffen. Aan de westkust staat de Old Man of Hoy, een vrijstaande rotszuil die hoog boven zee uitsteekt. De wandeling naar het uitzichtpunt voert door open terrein langs de kust.
Rousay ligt ten noorden van Mainland en heeft een groot aantal archeologische vindplaatsen, waaronder grafkamers en resten van oude nederzettingen. Het eiland wordt daarom ook wel het ‘Egypte van het noorden’ genoemd. Westray, verder naar het noorden, heeft een afwisselende kustlijn met kliffen en stranden. Vooral bij Noup Head zijn in het broedseizoen grote aantallen zeevogels te zien.
Wie kleinere eilanden wil bezoeken, moet rekening houden met de beschikbare veerdiensten. Een dagtocht is niet voor ieder eiland even eenvoudig te organiseren, zeker wanneer je een auto wilt meenemen. Het loont daarom om vooraf te bekijken hoeveel tijd je op een eiland wilt doorbrengen en welke overtochten daarbij passen.
Reisgidsen, kaarten en vervoer op Orkney
Voor een bezoek aan Orkney is een gespecialiseerde reisgids vooral interessant vanwege de vele historische en archeologische bezienswaardigheden. Een algemene reisgids voor Schotland behandelt meestal de bekendste monumenten, maar biedt minder informatie over de kleinere eilanden en minder bezochte vindplaatsen.
Op Mainland liggen de belangrijkste plaatsen en bezienswaardigheden relatief dicht bij elkaar. Een overzichtelijke wegenkaart is daar doorgaans voldoende voor. Wie ook Hoy, Rousay of Westray wil verkennen, kan beter controleren of de gekozen kaart deze eilanden gedetailleerd weergeeft. Voor wandelingen langs de kliffen en door het heuvelachtige terrein zijn topografische kaarten van Ordnance Survey geschikt.
Orkney is per veerboot bereikbaar vanaf verschillende havens aan de noordkust van Schotland. Ook zijn er vliegverbindingen met het vasteland. Voor reizen tussen de eilanden verzorgen lokale veerdiensten en enkele binnenlandse vluchten de verbindingen. Niet alle eilanden zijn dagelijks even gemakkelijk bereikbaar, zodat het verstandig is de dienstregelingen vooraf te bekijken.
Wie met een eigen auto reist, moet er rekening mee houden dat voor sommige overtochten reserveren nodig is. Op Mainland zijn de meeste plaatsen goed bereikbaar, maar op kleinere eilanden zijn openbaar vervoer en andere voorzieningen beperkter. Vooral bij een kort verblijf is het verstandig om vooraf te bepalen welke eilanden je daadwerkelijk wilt bezoeken.